عاقبت توافق-رامین کامران
در ابتدا میخواهم بر نکته ای که قبلاً هم بارها به آن اشاره کرده ام، تأکید کنم. مسئلۀ اتم، با تمام اهمیتی که ظرف یک دهۀ گذشته پیدا کرده است و با تحمیل یک رشته مباحث تکنیکی و تخصصی به بحثی اساساً سیاسی، نه ماهیت رو در رویی جمهوری اسلامی را با غرب تغییر داده است و نه عنصر اصلی تحول این وضعیت بوده است. اگر کشورهای غربی و بخصوص اسرائیل که مشوق اصلی تشدید بحران اتمی بوده، این همه به اتم اهمیت داده اند، دلایلی دارد برخاسته از جهان بینی آنها و ترتیب عمل حکومتشان که خارج از ذهن و اولویتهای عملی خودشان، اعتباری محدود دارد. برای سنجیدن درست نتیجۀ مذاکرات اتمی، باید از این بحث شمار طاق یا جفت سانتریفوژ و نکات مشابه به درآمد و از این مهمتر، دورنمایی ترسیم کرد که حد و حدود اهمیت این بخش را در کل سیاست خارجی جمهوری اسلامی روشن کند.

شرایط مذاکره
وقتی پیش درآمد توافق اتمی حاضر، در لوزان صورت گرفت، با اینکه داستان بسیار به ابهام آمیخته بود و محتوایش درست روشن نبود، صداهای فراوانی به اعتراض بلند شد که چرا جمهوری اسلامی به طرف مقابل این همه امتیاز داده است. حال که توافق نهایی در وین انجام شده است، دیگر هیاهویی در آن حد، در کار نیست، ولی ارزیابی ها عمدتاً منفی است. ترجیع بند این است که جمهوری اسلامی از تمامی خطوط قرمزش عقب نشسته است. البته در مقابل، اصلاح طلبان در دفاع از توافق همصدا هستند و برای سازماندهی و ابراز موافقت از تمامی وسایل استفاده میکنند.
چیزی که از ابتدا به ضرر طرف ایرانی عمل میکرد و تا آخر هم کرد، نفس ساختار مذاکرات بود. از شروع این بحران مصنوعی اتمی به این طرف، ایالات متحده که مدعی اصلی بود، به هیچوجه تمایلی به مذاکره با جمهوری اسلامی نداشت و به سائقۀ اسرائیل، خواستار برچیده شدن تمامی دستگاه اتم از ایران بود. اروپائیان، به نوعی نقش واسطه و نایب مناب آمریکا را بازی میکردند و قرار بود با اتخاذ موضعی نرمتر یا لااقل به ظاهر نرمتر، میانه گیری بکنند. بالاخره آمریکا پذیرفت که توانایی و نفوذ جمهوری اسلامی در منطقه نادیده گرفتنی نیست و معیار اساسی سیاست خارجی را که همان واقع بینی است، مد نظر قرار داد و وارد مذاکره شد تا آنچه را نتوانسته بود با افزایش فشار به دست بیاورد، با کم کردن آن، یا در صورت امکان با تظاهر به کم کردنش، تحصیل نماید. جالب اینکه ظرف این مدت، دول اروپایی تغییر موضع دادند و بیش از آمریکا سختگیری کردند و گفتار سست نومحافظه کاران را راهنمایی خویش قرار دادند! بی توجه به این امر که توصیه های این گروه، حاصلی جز تقبل مخارج بی حساب و ناکامی نهایی ندارد و همانطور که آمریکا را با دو جنگ به دور از تدبیر افغانستان و عراق به ورشکستگی رسانده، برای دیگران هم جز این فایده ای نخواهد داشت. نومحافظه کاران در هر جا باشند از کیسۀ محل برای اسرائیل خرج میکنند، بی محابا هم خرج میکنند.
بازیگران حرفه ای پوکر میگویند مؤثرترین نوع تقلب این است که دو بازیگر خبره با یکدیگر همدست باشند، زیرا میتوانند بدون هیچگونه برگ زنی یا اطلاع از دست دیگر حریفان، سر همه را بتراشند. در اینجا مذاکره کنندگان ایرانی با شش مخاطب طرف بودند که هرچند همۀ آنها الزاماً مخالفشان نبودند، برای آنهایی که بودند، تمامی امکانات پاسکاری و امداد و بُل گرفتن و نوبتی عمل کردن و خلاصه تمامی کلکهای ممکن فراهم بود. موقعیت اروپا از این بابت هم به پیچیدگی حکایت افزوده بود، زیرا سه کشور اروپایی هرکدام یک نماینده داشتند و به علاوه یک نمایندۀ جمعی!
امتیازاتی که در دوران احمدی نژاد به قیمت تنش شدید با حریفان، جمع شده بود (اورانیم بیست درصدی و سانتریفوژ و...) سرمایۀ اصلی مذاکره کنندگان بود که در اینجا خرج شد و در معرض ایراد بسیاری است که میتوانست بهتر خرج بشود. به هر صورت مذاکره کنندگان جمهوری اسلامی که قبل از گرد آمدن سرمایه ای که ذکرش رفت، با خواست حذف کامل برنامۀ اتمی ایران طرف بودند و بالاخره در سطحی بسیار بالاتر از صفر، توافق را به انجام رساندند، نتیجه را به همین دلیل مثبت میدانند.
طرف مقابل، از ابتدا ایران را از حقوق بدیهی و معین و مشروعش محروم شناخته بود. در مذاکرات بحث بر سر این بود که چه اندازه از این حقوق را میتوان پس گرفت! حریف جز ایجاد مزاحمت، هوچیگری و باجگیری کاری نکرد و در آخر کار هم از جیب خود چیزی نداد، بخشی از اموال و حقوق ایرانیان را به خود آنها برگرداند ـ یعنی قرار است که برگرداند.

حاصل مذاکره
در مورد حاصل مذاکره چند نکته هست که مایۀ تعجب است.
اول از همه اینکه بخش اصلی تعهدات جمهوری اسلامی که شرط برداشته شدن تحریم هاست، موکول است به تشخیص آژانس. البته از بابت تکنیکی همین آژانس است که از ابتدا پرونده را در دست دارد و واجد صلاحیت فنی است. ولی از سوی دیگر این هم هست که بی طرف نبودن آژانس و تبعیتش از تصمیمات آمریکا برای همه روشن است، بخصوص از وقتی که ویکی لیکس، قول و قرارهایی که آمانو قبل از انتخاب شدن و محض انتخاب شدن، با آمریکا گذاشته بود، افشا کرد. در این حالت، حق داوری عملاً به آمریکا واگذار شده، نه به داوری بی طرف. اینرا باید دنبالۀ تقلبهایی به حساب آورد که از ابتدا در حق طرف ایرانی انجام شده و اصل و اساس همه شان تهمت ساختن بمب اتمی است که پایۀ فشار و تحریم و هزار و یک دوز و کلک دیگر شد.
نکتۀ دوم، محدود کردن امکانات پژوهش و توسعۀ اتمی در ایران است که هدفش به صراحت عقب نگه داشتن ایران از بابت دانش و فناوری اتمی است و هیچگونه توجیه نظامی هم برنمیدارد. ظرف سالهای اخیر، برخی دول اروپایی از همه جهت در این راه کوشیده اند که مفتضح ترین شکل آن، محروم کردن دانشجویان ایرانی از تحصیل در رشتۀ فیزیک اتمی بوده است و متأسفانه هیچگاه با واکنش درخوری از سوی جامعۀ دانشگاهیان ایران، بخصوص در خارج از کشور، مواجه نگشته است و اکنون به نوعی به داخل ایران هم تسری داده شده.
نکتۀ آخر که از همه عجیب تر و غیر قابل قبول تر است، مسئلۀ مکانیسم (یا ماشۀ) بازگشت تحریم هاست که بیسابقه است و ابراز حیرت کسانی را که طرفیتی هم در جریان ندارند، باعث گشته ـ نمونه اش هانس بلیکس در مصاحبه با (MSNC). در حالت حاضر، تحریم های شورای امنیت میتواند هر زمان، فقط و فقط به خواست یکی از اعضای این شورا، دوباره برقرار شود، حتی بدون اینکه دیگر اعضأ اختیار متوقف کردن آنرا داشته باشند! در دعوایی که از ابتدا بر پایۀ تهمت های بی پایه یا بر اغراق بنا شده و رسانه های غربی هزار و یک نوع دروغ در بارۀ آن به خورد همه داده اند تا کار دولی را که ایران را تحت تحریم قرار داده اند، پیش ببرند، میتوان تصور کرد که استفادۀ ناحق از این مکانیسم آسانترین کار خواهد بود. این اهرمی مؤثر است که برای باجگیری به طرف مقابل عرضه شده است و میتواند موجد دردسر باشد. بخصوص اگر بنا به تجربه، پایه را بر کوشش دول طرف مذاکره بر بیشترین استفاده و سؤاستفاده از امکانات موجود قرار بدهیم. به سختی میتوان مصداقی بهتر از این برای اصطلاح «استخوان لای زخم گذاشتن» پیدا کرد.

تغییرات سیاسی
از اینها گذشته، اصولاً باید توافق اتمی را، چنانکه باید، در چشم انداز وسیع سیاست خارجی سنجید و نه فقط از دید محدود و تکنیکی آن. درست است که از ابتدای داستان همه محو و مات اتمند، ولی اصل داستان اینجا نیست و اتم به هیچوجه ستون اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی نیست.
این تصور که سیاست آمریکا در خاورمیانه تغییر اساسی خواهد کرد و توافق حاضر از نشانه های آن است، البته دور از واقعبینی است. اول از همه یادآوری بکنم که سیاست آمریکا در خاورمیانه پریشان است. ابرقدرتی که ادعای سیادت بر جهان را دارد و در همین منطقۀ محدود، یک جا عملاً با یکی متحد است و در کشور بغلی دشمن، تاکتیکش بر استراتژیش غالب شده و به عبارت ساده تر استراتژی ندارد. نداشتن استراتژی هم، یعنی سردرگمی و روزمرگی و عاقبتش اگر هنوز به افتضاح کامل نکشیده، به دلیل کثرت منابع مالی و نظامی آمریکاست که آن هم بالاخره بی نهایت نیست. همانطور که جنگهای عراق و افغانستان مخارجی در حد ورشکستگی داشت و مانع حمله به ایران و دیگر هدفهای نومحافظه کاران شد، اینجا هم میدان عمل روز به روز تنگ تر خواهد شد. به هر حال، سیاست آمریکا در همه حال مبتنی است بر سلطه، از هرگونه نفوذ معنوی (داستان رهبری جهان آزاد و پراکندن دمکراسی و...) بی بهره است و اسبابی جز قدرت نظامی و دلار ندارد و قرار نیست تغییری هم بکند.
فاصله گرفتن از اسرائیل، هرچند ناممکن نیست، نقداً نشانه ای جدی از آن مشاهده نمیگردد. مسئلۀ اعراب و بخصوص عربستان سعودی هم که جای خود را دارد. اینها گاو شیردۀ ایالات متحده هستند و صحبتهایی که از نفوذ آنها در سیاستگذاری این کشور میشود، بیشتر حالت تعارف دارد. وظیفه شان تأمین جریان نفت است و بازگرداندن بخش عمدۀ پول نفت به کشورهای غربی. خلاصه کنم: سیاست آمریکا در قبال جمهوری اسلامی تغییری نخواهد کرد، مگر وقتی که بتواند این رژیم را دست آموز بکند و به چیزی تبدیلش کند در حد همین عربستان سعودی.
بیاییم طرف ایران. مسئلۀ توان آستانه، یا به عبارت دیگر فرصتی که در صورت تصمیم به ساختن بمب اتمی، برای انجام این کار لازم است، یک سال ارزیابی شده. این خود امتیازی است برای جمهوری اسلامی ولی امتیازی کوچک. چون فرجه طولانی و حتی زیاده از حد طولانی است، بخصوص که محدودیت تحقیق و توسعه راه کوتاه کردن این فرجه را محدود کرده است. البته باید اضافه کرد که وجود چنین مهلتی برای اسرائیل که با زیاده خواهی معمولش، خواستار حذف مطلق هر نوع فعالیت اتمی در ایران بود، بسیار ثقیل است. چون تنها دولتی که توان آستانۀ ایران برایش ضرر سیاسی دارد، این دولت است، وگرنه دیگر صاحبان قدرت اتمی، نه از بابت نظامی از چنین چیزی بیمی دارند و نه از بابت سیاسی. بنا بر این، با وجود تمامی مساعی و هزینه و... برای خود امتیاز عمده ای به دست نیاوردند و هر چه کردند ظاهراً خدمت به دیگری بوده است.
آنچه نصیب اسرائیل شده است، از دید خود این کشور که موجودیت خویش را بحق مرهون زور نظامی صرف میداند و به همه چیز از همین دریچه نگاه میکند، اهمیت فراوان دارد. اما در حقیقت، آنچه چندین سال است فشار شدیدی را متوجه دولت یهود کرده و در تنگنا قرارش داده، همان قدرت کلاسیک جمهوری اسلامی است که حال احتمالاً با وسایل بیشتری عمل خواهد کرد.
مشکل اصلی آمریکا و متحدان غربیش توانایی جمهوری اسلامی در زمینۀ سیاست خارجی است، نه بمب خیالی. از اینجا به بعد، میتوان نفس توافق را به رسمیت شناختن جمهوری اسلامی به عنوان قدرت منطقه ای تفسیر کرد. البته قدرت موجود، محتاج به رسمیت شناخته شدن نیست، قدرت امریست بسیط و در معرض درک همگان و تأثیرش وابسته به رسمیت آن نیست. به هر حال، بر خلاف آنچه که برخی ممکن است تصور کنند، معنا یا پیامد توافق، نه همراهی سیاسی جمهوری اسلامی و آمریکاست که ممکن نیست، نه حرمت گزاردن به ایران در مذاکره است که اصلاً در دستور کار نیست و نه هیچگونه تفاهم اساسی که اصلاً با ساختار سیاسی هر دو حکومت مباینت دارد.
اینها که رفت به کنار، میماند همان رقابت منطقه ای به علاوۀ تماسهای گاه و بیگاه که قبلاً مستقیم بود و غیررسمی و حال ممکن است رسمی بشود. به هر صورت هماهنگی در کار نخواهد بود، مگر موضعی و از سر ناچاری.

سود جمهوری اسلامی
در نهایت، باید دید که توافق اتمی از چه بابت میتواند به جمهوری اسلامی مدد برساند و سیاستش را در منطقه تقویت نماید. طبعاً مقصود همین سیاست فعلی است، چون قرار نیست که سیاست خارجی جمهوری اسلامی به دلیل توافق اتمی به هم بخورد و محض دلبری از آمریکا عوض بشود. اگر قرار بر این بود، میباید تغییر قبل از توافق صورت میگرفت که در اینجا امتیازی حاصل کند.
حرفهایی که زده میشود و بیشتر هم از سوی اسرائیل و رسانه های همسو پراکنده میگردد، از این قرار است که دست جمهوری اسلامی به این ترتیب بازتر از قبل خواهد شد و پولهایی که به دست این حکومت خواهد رسید صرف ترویج سیاستی خلاف منافع اسرائیل خواهد گشت. حرف دقیق نیست ولی از حقیقت خالی هم نیست. به هر صورت در این زمینه کاری بیش از همین که تا به حال کرده اند، از دست اسرائیل و آمریکا برنخواهد آمد که البته حریف جمهوری اسلامی نمیشوند.
در این میدان، پیشروی جمهوری اسلامی تا به امروز یکسره بوده است و البته مقداری به یمن همین سیاست بی سر و ته ایالات متحده که ملهم است از منویات اسرائیل. امکان اینکه فضا طوری عوض شود که جمهوری اسلامی نتواند کار خود را پیش ببرد، بسیار کم است، چون سوخت اصلی سیاستش که مبارزه با سلطۀ غرب است، از همین سلطه گری خود غرب تأمین میگردد و تا سوخت باشد، خواهد چرخید. بخصوص که در بین مردم مصیبت کشیدۀ منطقه، پرخواستار هم هست.
مهمتر از همه اینکه جمهوری اسلامی صاحب استراتژی است، البته از نوع ایدئولوژیک که به مرور واقعگرا شده و در نهایت شیوۀ عملش بر اساس واقعیت اجتماعی و تاریخی منطقه تعیین میشود و نه فقط زور و پول. پیوستگی این استراتژی که نقطۀ قوت جمهوری اسلامی و اسباب اصلی انسجام سیاست خارجی آن و پیشرفت این سیاست است، با هیچ کشور دیگر منطقه، از جمله اسرائیل که هدفهای ثابت دارد ولی وسیله ای جز زور و پول حامیان غربی اش ندارد، قابل مقایسه نیست. برای همین هم هست که پیشرفتش ثابت بوده است و مقابله با آن این اندازه مشکل است.
احتمالاً دول غربی که تا تیغشان میبرید بریده اند، از نتیجه راضی هستند. ولی این رضایت، رضایت ارزان بهایی است. چون جمهوری اسلامی هیچگاه استراتژی اتمی نداشته که به این ترتیب مختل شده باشد و از این گذشته، تاریخ هیچگاه با یک کشمکش ختم نمیشود که جای برای تصوراتی چنین خوشبینانه باقی باشد. جمهوری اسلامی سر جای خود هست و دعوای قدرت در خاورمیانه با همان شدت قبل، اگر نه بیشتر، ادامه خواهد داشت. در اینجا نه تنها توان نظام اسلامی برای پیشبرد سیاست کلاسیک خود که اصل است، افزایش یافته است، از آن مهمتر، انگیزۀ جبران آنچه در مذاکرات داده شده، در میدان وسیعتر رقابت و لااقل نزد آنهایی که ارزیابی منفی از وضعیت حاضر دارند، تقویت گشته است. از این قراردادها توسط طرفی که پیروزی یا برتری موقت خود را ابدی میشمرده و به همین دلیل از امتیازگیری بی حساب ابایی نکرده است، در تاریخ کم نیست. نتیجۀ این روش همیشه ثابت است، در اولین فرصت، رقابت و کشمکش از سر گرفته خواهد شد، آنهم با انگیزۀ قویتر از بار قبل. با این تفاوت که اینجا شکستی کلی در کار نبوده تا شروع پردۀ بعدی بازی محتاج مهلت باشد. طرف محکم سر جایش نشسته و امکانات عمل اصلیش آسیب ندیده که هیچ، افزایش هم خواهد یافت.

نقش ملت چه بود؟
هیچ دولتی نمیتواند بدون هیچگونه پشتیبانی مردمی، در اینچنین مبارزه ای سودای پیروزی داشته باشد. جمهوری اسلامی از بابت سازماندهی و عرضۀ پشتیبانی مردم بسیار موفق بود و مدتهای مدید با شعار «حق مسلم» و شعارهای مشابهش به همگان نشان داد که مردم ایران در مقابل محروم شدن از این حق مقاومت میکنند. البته با تغییر رئیس جمهور، شعار مزبور جای خود را به طلب لغو تحریم ها داد که بالاخره به اینجا رسید.
در هر دو مورد، مردم نقش سیاهی لشکری را داشتند که توسط حکومت هدایت میشد. جالب اینکه از ملت گذشته، حتی مجلسی هم که فقط از طرفداران نظام پر شده، دخالت چندانی در هدایت سیاست اتمی نداشت و حال هم که کار به این مرحله رسیده، دولتی که سر کار است، از نظارت مجلس اسلامی میهراسد و نمیخواهد در تصویب موافقتنامه دخالتش بدهد.
حاصل اصلی کشمکش اتمی برای مردم ایران، درسی بود که برایشان تکرار شد: در این نظام، امکانات دخالت مردم در تعیین سرنوشت مملکت، در پیروی خلاصه میشود، از امثال احمدی نژاد یا امثال روحانی، نه در انتخاب چیزی. به هر صورت تا نظام برپاست، دیگران برای آنها تصمیم خواهند گرفت، چه نتیجه را بپسندند، چه نه.


این مقاله برای سایت (iranliberal.com) نوشته شده است و نقل آن با ذکر مأخذ آزاد است
۳۱ ژوئیۀ ۲۰۱۵
 
  Share  
balatarin  


آدرس لینک به این صفحه:
http://www.iranliberal.com/showright-spalt.php?id=1814