متن زير فشرده اي از سخنراني و گفتگوي نگارنده  در جلسه روز ٩ سپتامبر در دانشكده حقوق دانشگاه لايدن هلند است. در اين جلسه علاوه بر اساتيد و محققان اين دانشگاه، سفير هلند در تهران و نيز رهبر سابق حزب ليبرال اين كشور  حضور داشتند. پس از ايراد سخنراني، گفتگوي زنده اي درباره مسايل پايه اي ايران ديروز، امروز و فردا ادامه يافت كه موضوع بحث را به آميزشي از انديشه و سياست روز ايران كشاند.  به فشرده آنها در اين متن اشاره شده است. از پروفسور افشين اليان كه كمك ارزنده اي به برگزاري اين جلسه و نيز ترجمه و تشريح نكات گرهي اين گفتگو به زبان هلندي كرد، صميمانه تشكر مي كنم. 

 ايران، اسلام و مدرنيته


 محسن حيدريان

از دعوت دانشگاه لايدن هلند كه فرصت مشاركت در اين گفتگو را فراهم كرد، سپاسگزارم. بويژه از پروفسور افشين اليان و ديگر اساتيد، شخصيت هاي علمي و حضار عزيز تشكر مي كنم.

موضوع اين سخنراني تاملي فشرده درباره چالش اسلام و مدرنيته است. مراد من از مدرنيته  نگرش تازه به آدم و عالم است که برپايه چهار مولفه خردگرايی، عرفی گرايی، انسانگرايی و علم باوری ساخته شده است. برزگترين دستاورد مدرنيته پيروزی خرد انسانی بر باورهای سنتی ، مذهبی و اسطوره ای است. خردگرائی از فرد انسان سرچشمه می گيرد که می انديشد و برای دستيابی به هدفش به انتخاب عقلائئ وسيله دست ميزند. خردورزی، سنجش گری انتقادی، فرديت و گسست از قيد و بندهای اسارت آور، مهمترين پيام هاي مدرنيته هستند.

 از نگاه تاريخی، نسبت مدرنيته و سنت مرکزی ترين چالش ۱۵۰ سال گذشته ايران بوده است. ايران در تمام طول اين مدت با همه قوا كوشيده است كه تكنيك و علم مدرن را به چنگ آورد و در اينراه صرفنظر از رژيم هاي سياسي گام هايي نيز بجلو برداشته است، اما در موارد ديگر يعني خرد گرايي و انسانگرايي دستاوردهاي ناچيزي داشته است. به همين دليل، ايران در تاريخ معاصر خود رشدي كاملا نامتعادل، ناپايدار و بحران زا داشته است. زيگزا گ هاي فراوان تاريخ اين كشور از جمله وقوع سه انقلاب در مدت يكصد سال و نيز غير قابل پيش بيني بودن اوضاع آن، از نشانه هاي ضعف خردگرايي  و انسانگرايي در ايران است. اگر بياد آوريم كه مهمترين معيار رفاه  اجتماعي و انساني در جهان معاصر، ميزان جذب توليد كنندگان انديشه، سرمايه و ادبيات در هر كشور است، گريز گروههاي فرهيخته از ايران،  نشانه ديگري از نسبت اسلام و مدرنيته در اين كشور است. رابطه سنت با مدرنيته اما بويژه در پی تجربه انقلاب اسلامی بيش از هر زمان به مرکزی ترين مساله جامعه ايران تبديل شده است.

اسلام و مدرنيته


 بايد بياد داشت كه ميان ايران و کشورهای غربی در همه زمينه های ذهنی، تاريخی و فلسفی تفاوتهاي اساسي وجود داشته است. علت اين تفاوتها به وضعيت دولت، حقوق، سياست و دين ميان اين جوامع باز ميگردد. مثلا ميان حکومتهای مطلقه در اروپا که تنها چهار سده بر اين کشورها سيطره داشتند و حکومتهای خودکامه در ايران که در سراسر تاريخ ايران باستان و معاصر در ايران حکومت کرده اند، هم از نظر حقوقی و هم از منظر جامعه شناختی، تفاوتهايی اساسی وجود داشته است.

 تمايز اساسی ميان تمدن اسلامی و تمدن مسيحی از جمله در آن است كه تمدن مسيحي از طريق پرسش گري و چالش هاي بسياري كه فلاسفه و متفكران مغرب زمين بر سر راه سيطره اش برانگيختند، ناگزير شد كه با حفظ هسته اي از فرهنگ ديني بر پايه عفو، مروت و انصاف به عنوان دينی «قدسانی» فرديت انساني و خردگرايي را پذيرا شود و استقلال دنيا از تعالی آخرت را مورد توجه قرار دهد. اما  تمدن اسلامی فاقد يك بينش فلسفي بوده است و نظريه شناخت، فلسفه حق و نيز موجوديت مستقل فرد انساني در آن اهميتي نداشته  و تنها يك تمدن فقه و حقوق است. اسلام در تمام زمینه هاي امور عملي، مقررات شریعت را شرط تعالي هم دنيا و هم آخرت دانست. مسلمانان هنگام کار، در سياست، انديشيدن، استراحت، استحمام، خوردن و آشامیدن و حتي امور جنسي و زناشوئي و سایر امور نيازي به تامل در جنبه هاي خردگرايانه اين مقررات نداشتند.

فقه اسلامي تاكيد اصلي اش بر تکلیف مسلمانان است اما سخنی از حقوق انسانها و بويژه شهروندان غير مسلمانان در آن به میان نیامده است. بنابراين تعادل ميان حقوق و وظايف انسانها كه از مباني دمكراسي و مدرنيته است، در اسلام وجود ندارد.

انقلاب اسلامی همچون مردمی ترين انقلاب تاريخ ايران و خاورميانه از درون مردم جوشيده بود. اما اين ويژگی محصول فرادست شدن گفتمان متوهمی بود که از آغاز دهه چهل ايران در زهدان جامعه ايران شکل گرفته بود و نزديک به دو دهه در ذهنيت جامعه ايران پرورنده شده بود. اسطوره هايی که در جنگ با جامعه واقعی ايران ساخته شده بودند، کم و بيش همانهايی بودند که در نظام سياسی بر آمده از انقلاب به بار نشستند و مبانی تجدد ستيزانه، ضدغربی و تمدن ستيز نظام انقلابی تازه را شکل دادند.
علي شريعتي از ايده سازان اصلي انقلاب اسلامي بود.  احساسات ضد استعماری و ضد سرمايه داری دکتر شريعتی صرفا از موضع روحی، قداستی و ايمانی است. لذا الگويی که بعنوان جايگزين انتقادات پرشور و آتشين در همه زمينه ها از نظام سياسی گرفته تا شيوه زندگی پيش می کشد، در مدينه فاضله ای وجود دارد که «حکومت عدل علی» می نامد. دغدغه اصلی شريعتی اين است که چرا مسيحيت به عنوان دينی «قدسانی» و فراگير در همه شئون جامعه غربی مداخله نمی کند .اما انتقاد او از مسيحيت که گويا « با نديدن واقعيت و چشم بستن بر جنايات» سکولار و غير دينی شدن روابط خانوادگی را پذيرفته است، حاصل فقدان يک آگاهی تاريخی از نقش دين در غرب است. افكار شريعتي امروز ديگر
تاريخ مصرف خود را به كلي از دست داده است.

برزگترين شانس ايران در پرهيز از انقلاب اسلامي ظهور دكتر بختيار در ماههاي قبل از انقلاب اسلامي در سياست ايران بود. او در پي سقط جنين انقلاب اسلامي و طرح ايده تفاهم و سازش تاريخي بر اساس انسانگرايي و خردگرايي بود.

در اين ٢٦ سال اخير اما جامعه ايران یک دوره دیگری را نیز پشت سر گذاشته است و آن نگاه دين سالاري است كه گويا اسلام براي همه مسايل و دشواريهاي جامعه مدرن از سياست تا شيوه زندگي داراي راه حل است. اين كوشش نيز ناكام مانده است. ديگر كمتر متفكر مهم اسلامي در پي كسب  مباني اساسي دمكراسي و خرد گرايي و انسانگرايي از متون اسلامي است.

اکنون در ایران حکومتی اسلامي بر پا است که شخص ولی فقیه  به همراه ديگر فقها حکومت را اداره می کند. پيروان چنين نظامي  قداست و رسالتي برای حکومت و قدرت قائل اند که برای سایر حکومتهای غیر دینی قائل نیستند. فقهای شیعه هر حکومتی فارغ از آنکه عادلانه باشد یا نباشد را غاصب می دانند.

در تمام اين ٢٦ سال پس از انقلاب اسلامي نظريه پردازی و برداشتهای گوناگون در باره مبانی حکومت اسلامی يکی از مهمترين عرصه های تحول و جدال فکری بازيگران سياسی اسلامی است. در حال حاضر۹ نظريه در باره حکومت اسلامی از سوی فقها و انديشمندان اسلامی قابل دسته بندی کردن است. از اين ۹ نظريه، تنها ۳ نظريه حاصل ده قرن حيات اسلام بوده در حاليکه در دوران نسبتا کوتاه پس از انقلاب ۶ نظريه اساسی درباره مبانی حکومت اسلامی از سوی متفکران اسلامی پيش کشيده است. تحليل و ارزيابی و نقد «نظريه های دولت» از مهمترين قدمها در رشد سياسی است. اما  با وجود نوآوريها و کوشش بسيار در کاربرد شيوه تحليل انتقادی، هنوز فكر حاکميت قانون و يا حاکميت ملت و تفکيک آن با مفهوم دولت جايگاه مركزي را نيافته است. با وجود اين در نظريات اخير انديشه پردازان اسلامی شيعه درباره دولت، جدال اصلی ميان «جمهوريت» و «اسلاميت» در مبانی حکومت اسلامی است. اينك براي نخستين بار در تاريخ تمدن اسلامي نگاه ديگري به نقش و حقوق شهروندان، وظايف دولت، اهميت قانون و مبانی شرعی يا عرفی آن و نحوه کسب و حفظ قدرت مطرح شده است.  انديشه پردازان اسلامی اينك همچون روحانيت مسيحي چند قرن پيش ناگزير به ارائه قرائت ديگري از اسلام و شناخت تازه از انديشه سياسی در جهان معاصر شده اند. اما سكولارها به درستي به همين اكتفا نمي كنند، بلكه مباني مدرنيته را در نظام حقوقي تازه و اعلاميه جهاني حقوق بشر و جدايي دين از حكومت جستجو مي كنند.

اين در حالي است كه دو ستون اصلی ذهنيت روشنفکران ايرانی طی بخش اعظم يک قرن گذشته در تسخير مارکسيم ارتدکس و قرائت سنتی از اسلام بوده است که فقدان انديشه انتقادی و نگرش روادارانه مخرج مشترک هر دوی آنها بود. بخش اصلی توليدات ذهنی روشنفکران ايرانی نه تنها نتيجه ای جز گسست از روشنگران مشروطه بلکه در ضديت با ارزشهای مدرنيته بود. انقلاب اسلامی ايران و عواقب آن که چيزی جز گسست کامل از مدرنتيه و مدرنيسم نبود در واقع خمير مايه ذهنيت روشنفکران ايرانی از چپ تا راست و مذهبی ايران را از پرده به در آورد و توهمات جامعه سياسی ايران را به روشنی پيش کشيد. نقش اين عامل ذهنی در ايران هنگامی روشنتر ميشود که سرنوشت کنونی ايران را با بسياری از کشورهای آسيايی و افريقايی عقب مانده تر مقايسه کنيم که با هزينه بسيار کمتری از ايران به دمکراسی و تجدد رسيده اند.

يک مشکل ديگر ايران، رويکرد بومی گرايانه به مدرنيته بوده است. حاميان اصلی اين رويکرد اسلام گرايان و حتی چپ گرايان و در مواردی ملی گرايان ايران بوده اند که با طرح گفتمان «بازگشت به خويش» يا تز خيالی «مبارزه با نفوذ استعمار» يا «حفط هويت دينی» روايت غرب ستيزانه ای از اسلام سياسی را پيش کشيده و مدرنيته را چون هيولايی که نابود کننده ارزشهای دينی و ملی است، دانسته اند. در اين ترديدی نيست که هر کشور يا ملت بايد رهيافت ملی خود را به تجدد داشته باشد و هويت مشخص خود را داشته باشد. ولی استدلال اصلی رويکرد بومی گرايانه مخالفت با رويکرد های انسانگرايانه و دمکراتيک در آموزش ، روابط اجتماعی و همراهی ايران با کاروان تمدن بشری است. در اين حوزه هاست که بدون دگرگونی و گزينش آگاهانه يک رويکرد مدرن اقتدار باورهای کهنه تداوم می يابد. بومی گرايان زير پرچم دفاع از اصالت و هويت ملی در عمل به بازتوليد سنت گرايی نيرومند ايرانی کمک کرده اند و ديوارهای بلند اسطوره سازی و افسون گرايی در ذهنيت جامعه ايرانی را تقدس بخشيده اند. مهمترين کارکرد بومی گرايی در ايران ضديت با ليبراليسم بوده است که محلی گرايی و انزواگريی و ترس موهوم از دست دادن «هويت و اصالت اسلامی» يا «ايرانی» از نتايج آن است. اما نگاهی به تاريخ رشد کشورهای پيشرفته نشان ميدهد که ذهنيت باز، کنجکاوی و عطش فراوان برای دستيابی به علوم و فنون تازه و تلاش برای تبادل نظر، تجارت و نوسازی فرهنگ و رويکرد ملی خود مهمترين عامل نوسازی و نوگرايی آنها بوده است. بعنوان نمونه از ژاپنی ها ميتوان نام برد. تحصيل کردگان ژاپنی علوم نظامی را از آلمان، پارلمانتاريسم و علوم سياسی و کشور داری را از انگليس ، قانونمداری را از فرانسه و تکنيک و آموزش عالی را از امريکا به ژاپن آوردند. اما نه بطور دم بريده و آمرانه بلکه بطور ارگانيک از آن خود ساخته و با اولويت قراردادن هويت و منافع ملی خود همزمان برگسترش روابط با غرب تاکيد داشتند.

يکی از ويژگيهای طرز تفکر بومی گرايانه چه در نيروهای اسلامی و چه در چپ های ايرانی اين بوده است که بطور کلی جنبه علمی و تکنيکی غرب را از جنبه فلسفی و زيباشناسی و گفتمان فرهنگی آن جدا می کردند و در پی کسب علم و فن غرب بدون توجه به ديگر جنبه های فلسفی، ادبی و فکری آن بودند.

 به هرحال پس از شكست دو تجربه شريعتي و استخراج دمكراسي از اسلام، اينك كوشش ديگري در ميان متفكران اسلامي به چشم مي خورد كه مي كوشند دمكراسي را از منابع اصلي و جهانشمول آن در كشورهاي غربي و بر اساس حقوق بشر جستجو كنند.

تفسير جديد از دين با استفاده از متون عرفي و امروزي و با اتكا به حقوق بشر و جدايي دين از حكومت  يکی از مهمترين گذرگاههای عبور به مردم سالاری در ايران است. مساله اساسی انطباق دين با دانش رايج بعنوان مرجع معتبر علم و آگاهی و رها شدن هنر، قانون، جامعه مدنی و حکومت از جزميات دينی است. وگرنه تفکر دينی در آکتورهای سياسی ايران يکی از پديده های سياست ايران در تمام قرن بيستم بوده است. رواج تفکر عقل گرايی در ميان اصلاح طلبان غير حکومتی از يکسو و نيازهای جامعه شهری و ترکيب جمعيتی ايران که ۵۰ ميليون نفر آن زير ۳۰ سال سن دارند به رها شدن تفکر سياسی اسلامی از جزميات دينی بيش از هر زمان کمک اساسی کرده است.

  کوشش متفکران ايراني اعم از عرفي گرا و اسلامی كه بطور موازي و مستقل از هم هريك در حيطه اي تلاش مي ورزند،  به هر حال با سه روند اساسی مدرنيته همسو است.

۱- پذيرش کثرت گرايی دينی و سکولاريسم ، پذيرش گفتگو با ساير اديان و تحمل تفاسير غير متعارف و حتی مناقشه انگيز از کتب و روايات دينی.

۲- انطباق خود با مرجعيت علم و دانش و دست برداشتن از دخالت همه جانبه در آموزش و پرورش و آموزش عالی و پذيرش تجربه و دانش بعنوان مرجع معتبر علم و آگاهی.

۳- انطباق خود با مردم سالاری و پذيرش اصل رضايت و خواست آزاد مردم بعنوان مبنای حقانيت سياسی حکومت.

 پس از يكدست شدن ساختار حكومت در انتخابات اخير ريئس جمهوري اين كوششها به خارج از حكومت منتقل شده و روشنفكران اسلامي بعنوان اپوزيسيون قانوني  نظام عمل مي كنند. اما هنوز يک رهيافت ملی براي دموکراسی و نوسازی ملی بر پايه توافق همگانی شکل نگرفته است.

 درک وضعيت کنونی گذار ايران از سنت به مدرنيته، نياز به عنصر آگاهی را به مهمترين پيش شرط گذار به دوران تازه را تبديل کرده است. برای گذار به دوران مدرن بيش از هر چيز به آگاهی مدرن نياز است. آگاهی مدرن بنياد و اساس نقد و قابل فهم کردن گذشته و نيز پی ريزی دولت، قانون مدنی و فکر تکنيک ساز و توليد گر است. 


 در غياب انديشه انتقادی، رويکرد ما به  تاريخ ، سياست، جامعه و انسان، عمل گرايانه بوده است، به کارکردهای عملی امور بسنده کرديم و برپايی يک انديشه نو و يک فرهنگ پويا همگام با رشد اقتصاد و تکنولوژی دغدغه اصلی ما نبوده است. مدرنيته در ايران بدون توضيح چرايی اين پرسشها و بدون جرات پرسشگری و زير سوال بردن اقتدار سنت ها نميتواند راه خود به پيش را بگشايد. خود انتقادی و خوديابی و جرات پرسشگری مهمترين پيش شرط شکل گيری و رشد انديشه سياسی، انديشه اقتصادی و پيوستن به کاروان تمدن بشری است.

 مدرنيته بويژه در دوران جهانروايی کنونی، ديگر تنها ويژه غرب نيست و در هر کشور و هر زمان و در هر پهنه ای اعم از سياست، دين، اقتصاد، فرهنگ و انديشه يا شيوه زندگی تواما و يا جدا از هم ميتواند رخ دهد. جهانی شدن سرمايه، گسترش جهانی محصولات صنعتی، تکنولوژی ارتباطی و اقتصاد کثرت گرای جهانی و فقدان حقانيت قدرت های اقتدارگرا از مهمترين فاکتورهای گسترش مدرنيته در سراسر جهان کنونی اند. منابع اصلی قدرت در جهان کنونی که دوران نرم افزاری ناميده ميشود برخلاف دوران صنعتی، ديگر صنايع سنگين و قدرت نظامی و نظاير آن نيست. منابع قدرت در جهان کنونی از جمله شامل افکار عمومی، سلايق تازه، جامعه مدنی، انديشه و فرهنگ و ارتباطات می شود.

عليرغم امواج گسترده واکنشی نسبت به حکومت دينی آنچه که اهميت اساسی دارد، روند پرسشگری، نقد و انديشه ورزی در ميان نخبگان فکری ايران است. مساله مهم اين است که بسياری از نخبگان از خواب خشک انديشی و تنگ نظری برخاسته اند و نوعی نگرش عميق تر به دنيا و انسان بر پايه آموزه های عقلايی در حال شکل گيری است.

يک فاکتور مهم ديگر نسل تازه ايران است که اکثريت بزرگ جامعه را شکل ميدهد. نسل تازه ايران بطور آشکار از زير سايه انديشه های شريعتی، خمينی و مطهری به در آمده و آزادی، دمکراسی و فردباوری و نيز رابطه ايران با غرب که جوهر اصلی انديشه ليبرال را می سازند، درست برخلاف انديشه های بنيانگذاران انقلاب، برای نخستين بار به يک ارزش در خود در جامعه ايران تبديل شده است.

ايران برای آنکه بر عقب ماندگی های فاحش و انواع بحرانهای ملی غلبه يابد و نيز برای آنکه به جايگاه سزاوار خود در جهان امروز دست يابد، بايد از نگرش سنتی- دينی بگسلد و بينش تازه ای اختيار کند.

ايران يك كشور غير قابل پيش بيني است. هر حادثه و چرخش مهم داخلي و جهاني مي تواند اين كشور را با بحرانهاي تازه و پايه اي روبرو كند. نزديك ترين چالش ايران بروز ناگزير يك شكاف مهم در ميان زمامداراني است كه طي ٢٦ سال گذشته بر منابع قدرت و ثروت كشور تسلط داشته اند. سه گروه اصلي محافظه كاران اسلامي حاكم بر ايران يعني تندروها كه دولت كنوني ايران به رياست جمهوري آقاي احمدي نژاد را هدايت مي كنند، محافظه كاران سنتي كه بازار و منابع سرشار اقتصادي و سياسي ايران را در كنترل دارند، و راست گرايان پراگماتيست به رهبري هاشمي رفسنجاني دير يا زود به يك درگيري آشكار سياسي كشانده خواهند شد. شكاف بر آمده از اين نبرد و نتايج آن در سياست داخلي و خارجي كشور تاثير بزرگي خواهد داشت. اين شكاف هنگامي ميتواند موثر افتد كه يک رهيافت ملی براي دموکراسی و نوسازی ملی بر پايه توافق همگانی در ميان نخبگان سياسي و فرهنگي ايران شكل گيرد. اما از ياد نبايد برد كه ايران كشوري است كه پرسشها و ابهامات زندگي آن بسي فراتر از پاسخ هاست.

 Back