نشریه ی کارگزاران در ایران در شماره ی 28 اسفند سال گذشته به مناسبت 29 اسفند روز ملی شدن نفت که در حقیقت روز ملی ایران محسوب می شود اقدام به گفتگو و درج مقالاتی در مورد دکتر محمد مصدق کرده است که در زیر می آید. این که پس از سال ها ناسزا گفتن به مصدق و حتا کوشش برای حذف این روز تاریخی چرا و به چه منظور و چرا در این هنگام این اقدام انجام می پذیرد خود مبحثی جداگانه می طلبد.

چرا ملی شدن صنعت نفت اهمیت دارد؟

در آستانه سالروز ملی شدن صنعت نفت ایران به طور خلاصه اصولی را در مورد ملی شدن این صنعت در جهان و به دنبال آن ایران شرح میدهیم. این مقاله كوتاه بخش كوچكی از حقایق را برای خوانندگان روشن میكند و میتواند اهمیت این مسئله را به خوانندگان نشان دهد. نفت یك منبع عظیم و ارزشمند انرژی در دنیای امروز است. این منبع انرژی از سالیان پیش در اقتصاد جهان مورد استفاده قرار میگرفته است ولی با توجه به اینكه صنایع در سالهای گذشته به توسعهیافتگی صنایع امروزی نبود نیاز به نفت نیز به اندازه قرن بیست و یكم میلادی نبوده است. در این شرایط ملی شدن صنعت نفت برای كشورهایی كه این ذخایر انرژی را دارند بسیار اهمیت دارد. پژوهشگران اعلام كردهاند با مدرن شدن زندگی انسانها و صنعتی شدن اقتصاد جهان بر اهمیت نفت در زندگی مردم و ملی شدن صنعت نفت افزوده شد.

دنیای امروز دنیایی صنعتمحور است كه نیاز به انرژی زیای دارد. دنیایی كه با كمك منابع نفتی و استفاده بهینه از درآمدهای آن میتوان اقتصادی شكوفا داشت و در این مسیر باید از حضور نیروهای بیگانه در این صنعت جلوگیری كرد.

از طرف دیگر رشد بیسابقه قیمت نفت و درآمد كلانی كه كشورهای نفتخیز از این صنعت بهدست میآورند یكی از عواملی بود كه بر اهمیت ملی شدن صنعت نفت در كشورهای نفتخیز افزود.

ملی سازی

ملی شدن در نقطه مقابل خصوصیسازی قرار دارد، به این معنا كه با ملی شدن صنعت نفت در یك كشور تمام عواید و درآمد ناشی از تعاملات تجاری آن و تمامی ذخایری كه در بستر آن سرزمین وجود دارد در زمره سرمایههای ملی محسوب میشود و هیچ فرد و گروه خاصی نمیتوانند آن را متعلق به خود بدانند یا اینكه درآمد آن را در زمره اموال شخصی بشمارند.

در دنیای كنونی كه اقتصاد جهان به سمت صنعتی شدن پیش میرود استفاده از نفت در بخشهای مختلف اقتصاد افزایش مییابد و بر ارزش این ماده كه بسیاری آن را طلای سیاه مینامند افزوده میشود.

البته ملی شدن صنایع در یك كشور به جز انگیزههای اقتصادی، انگیزههای سیاسی هم دارد. از جمله این انگیزهها میتوان بر تمایل دولتها به كنترل بر روی تولید، توزیع و مبادله فرآوردههای آن صنعت خاص اشاره كرد. این مسئله برای كشوری كه مردم آن آگاهانه بر عملكرد دولت نظارت دارند و تخلفات را با درایت بررسی میكنند سودآور است، اما كشوری كه دولت و ملت از هم بیگانه باشند نمیتوانند از این انگیزهها و تمایلات سیاسی برای ملی شدن صنعت سود كافی ببرند. دانشمندان علوم اجتماعی بر این باورند كه مالكیت عمومی یا به عبارت مرسومتر ملی شدن یك صنعت به مردم امكان میدهد تا به روشهای مختلف كنترل كاملی بر عملكرد صنعتی داشته باشند، نه تنها زندگی آنها را جهت میدهد بلكه اقتصاد كشورشان را نیز شكل میدهد. اینان ملی بودن یك صنعت و نظارت كامل مردم را نمادی از یك دموكراسی فعال و كامل میدانند.

تغییرات قیمت نفت

طبق آمارهای موجود از سال 2003 میلادی تا به حال به طور متوسط قیمت نفت 37 درصد در هر سال افزایش یافته است و از 29 دلار در هر بشكه به بیشتر از 110 دلار در روزهای میانی ماه مارس سال 2008 میلادی ارتقا یافته است. این تحول علاوه بر اینكه بسیاری از گروههای سودجو یا بیگانگان را برای بهرهگیری از این منبع عظیم ترغیب میكند، میتواند سودهای كلانی را نصیب اقتصادی كند كه دارای ذخایر نفتی است و با ملی كردن این صنعت درآمدهای كلان آن را از دسترس بیگانگان دور كرده است.

ایران یكی از نمونههای بسیار توانمند و موفق در حركت ملی شدن صنعت نفت است. این كشور در روز 29 اسفند سال 1330 توانست ملی شدن صنعت نفت خود را به تصویب برساند و این سرمایه و ذخیره ملی را تنها و تنها به مردم این سرزمین اختصاص دهد.

جریان ملی شدن صنعت نفت در ایران از سال 1949 میلادی آغاز شد. در سال 1949 میلادی مجلس وقت، اولین برنامه توسعه (1948-1955) را تصویب كرد كه در مورد توسعه صنعتی و كشاورزی ایران بود. هزینه اجرای این برنامه از درآمدهای نفتی ایران تامین میشد و این درآمد از شركت نفت انگلیسی – ایرانی به دست میآمد. اما مردم آگاه ایران از حقایق پشت پرده انگلیسیها آگاه بودند و میدانستند كه این شركت بیشترین سهم از درآمدهای نفتی را وارد اقتصاد انگلیس میكند و هزینه اجرای این برنامه از مالیاتها تامین میشود. در این شرایط تلاش برای خارج كردن بیگانگان از مهمترین صنعت ایران آغازشد و جلسات مختلفی در مجلس آن زمان برای تصویب قوانین و لوایح مختلف و به دنبال آن ملی كردن این صنعت تشكیل شد.