تنبک و ساختمان آن ...                                                                                                                                                        

 سحاب تربتی

 

تنبک از پنج قسمت به شرح زیر تشکیل شده است :                                     

 1- پوست 2- دهانه بزرگتر 3- تنه 4- نفیر یا گلویی 5- کالیبر یا دهانه کوچک                 

پوست تمبک : از حساس ترین قسمتهای آن به شمار می آید و از ظرافتهای خاصی برخوردار است معمولاً در تمبک پوست حیوانات مختلف مانند بز، میش، بره، آهو، گوساله، ماهی، بزکوهی یا اخیراً پوست اسب را مورد استفاده قرار می دهند. تعمیرکاران ورزیده آلات موسیقی معتقدند که پوست خوب باید دارای مشخصات زیر باشد :

1- قطر پوست در تمام نقاط آن کاملاً یکسان باشد. به عبارت دیگر قسمتهایی از آن کلفت و قسمتهای دیگر نازک نباشد.

2- رنگ پوست نیز باید کاملاً یکسان و یکنواخت به چشم آید، یعنی به اصطلاح اهل فن بعضی قسمتهای پوست تگرگ نداشته باشد که منظور همان دانه دانه نداشتن پوست است.

3- پوست تنبک به اصطلاح آهکی نباشد.

* دهانه بزرگ : در حقیقت همان دهانه گشاد یا فراخ ساز را تشکیل می دهد که پوست روی آن کشیده می شود. اندازه ی قطر دهانه بزرگ، متناسب با کوچکی و بزرگی آن فرق می کند. به بیان دیگر کاملاً مشخص شده و استاندارد نیست که نه باید و نه می تواند هم باشد از نظر ساختمان ظاهری نیز، همان طور که از اسم آن پیداست به شکل دایره است و اگر دایره ای کامل باشد، چرا که همیشه دوره بزرگ به شکل دایره در نمی آید صدا در تمام نقاط کناره تمبک، یکسان شنیده خواهد شد.

* تنه : این قسمت از ساز که کاسه طنین یا به عبارت دیگر کاسه اکوی تنبک را تشکیل می دهد ، دقیقاً همان قسمت پرچم استوانه می باشد. تنه باید از رو عاج داشته ولی از داخل صاف باشد. منظور از عاج شیارهایی است که روی تنه به موازات دهانه بزرگ ایجاد می کنند. عده ای نیز می گویند: اولاً تنبک روی زانوان نوازنده راحت تر قرار گرفته و لغزش پیدا نمی کند و ثانیاً نوازنده می تواند با کشیدن پشت ناخن یا حلقه ها روی شیارهای مزبور ، صدای مخصوص ایجاد کند و این کار نیز از عهده نوازندگان ورزیده ساخته است.

* نفیر : قسمتی از بدنه ی تنبک است که دارای قطر کمتری نسبت به تنه بوده و از آن باریکتر است که از یک طرف به تنه و از سوی دیگر به دهانه کوچک شیپور مانند ختم می شود و چون شبیه گلوی انسان است به آن گلویی نیز می گویند این قسمت از تنبک همچنان که از نام آن پیداست بخشی که صدای ساز، فریاد کنان و فغان کنان از آن خارج می شود.

مختصری از ساخت ساز تنبک :

برای ساخت تمبک معمولاً از چوب درختان گردو که تا کنون بهترین نوع چوب برای ساخت تمبک شناخته شده است، توت، افرا و یک نوع درخت که به چوب سیاه معروف است و چوبی معروف به چوب جنگلی استفاده می کنند. پس از انتخاب درخت ، کنده اش را بین یک سال و نیم تا دو سال در سایه ی آفتاب می گذراند تا آب آن به کلی خشک شود و آن گاه قسمت قطور آن را انتخاب و جدا می کنند. از این جهت از قسمت قطور کنده ی درخت استفاده می کنند که بدنه تمبک به اصطلاح یکپارچه درآید. بعد آن را در دیگ پر از آب قرار داده و می جوشانند. دلیل جوشاندن آن نیز این است که بدنه تمبک بعدها خمیدگی پیدا نکند و بعد آن را در حدود پانزده روز کمتر یا بیشتر، لای انبوهی از پهن خشک قرار می دهند. این عمل علاوه بر اینکه چوب را کاملاً خشک می کند که این خود در طنین ساز رل مهمی دارد وبر استحکام آن نیز می افزاید و به این ترتیب چوب برای ساختن تمبک مهیا و آماده می شود. البته امروزه روشهای دیگری برای ساخت این ساز استفاده می شود که این تنها به دلیل تقاضای زیاد و عرضه نامعقول می باشد.

نكاتي ازآكوستيك تنبك:

ساز تمبك علاوه بر جنبه موسيقايي خود سيستمي فيزيكي نيز مي باشد. اين سيستم از بخش هاي مختلف كه وظايف خاصي دارند تشكيل شده است. در حالي كه نوازنده با اعمال نيرو بر ساز آن را مرتعش مي كند ، برآيند پاسخ هاي اجزاي سيستم منتهي به ايجاد خصوصيات كمي و كيفي صوت حاصله از ساز مي شود.يكي از جنبه هاي بررسي ساز تمبك مطالعه آن در جهت توصيف روابط فيزيكي حاكم بر آن است.

 به عنوان مثال مي توان ابعاد زير را بررسي كرد:

  1. كيفيت صوت
  2. محدوده صوتي
  3. ماهيت صدادهي و فيزيك صداي آن
  4. قابليتهاي رنگ آميزي صوتي ساز

پوست تنبك :

                       

                               

1-   مد هاي ارتعاش پوست در تمبك و ساير ساز هاي پوستي بر خلاف ارتعاش سيم در سازهاي زهي هارمونيك نبوده و در بهترين حالت خود شبه- هارمونيك مي باشند. ساختار طيف صداي تمبك وابستگي كامل به جنس و ساختار داخلي پوست و عملكرد محفظه داخلي بدنه تمبك دارد.

2-      وسعت منطقه ضربه خورنده تعيين كننده نوع  مد هاي  ارتعاشي  حاصله است . اگر در يك ناحيه خاص ضربه اي با يك انگشت  و سپس با مثلا 4 انگشت به هم چسبيده نواخته شود ، در حالت دوم مدهاي ارتعاشي بم تر شاخص ترند و در حالت اول مدهاي ارتعاشي زير تر.

3-   هرچه بخش ضربه زننده صلب و سخت تر باشد مدهاي ارتعاشي زير تر شاخص ترند.

4-   نوازنده مي تواند بلا فاصله بعد از اجراي تكنيك و با گذاشتن آهسته دست بر پوست مدهاي ارتعاش پوست را ميرا كرده و صدا را خفه كند.

5-   با گذاشتن تكه اي پارچه بر روي پوست ،  مدهاي ارتعاشي زير تر ميرا شده و رنگ صدا بم  و گرفته مي شود.

6-   نوازنده قادر است بر نقاط متفاوتي از پوست ضربه بزند(بدون اجراي تكنيك هاي گرفته). دراين حالت مدهاي ارتعاشي متفاوتي در ساختار طيف صداي تمبك اهميت پيدا مي كنند . مثلا در تكنيك پلنگ مدهاي ارتعاشي زيرتر و درتكنيك تم مدهاي بم تر شاخصند و همين باعث تفاوت در رنگ  صدا مي گردد. در محل ضربه مدهاي داراي شكم ارتعاش(نقاطي از پوست كه داراي جابجايي بر اثر ضربه اند) و نه مدهاي داراي گره ارتعاشي(نقاطي از پوست كه ساكنند)مرتعش مي شوند.به اين ترتيب با اجراي تكنيك تم در وسط پوست ، مدهاي ارتعاشي دايره اي با  شكم در وسط پوست و گره در لبه پوست ايجاد مي شوند . اين مدها در بم ترين نقاط طيف تمبك قرار دارند.

7-   پوست در سازهايي مانند تمبك به لبه محدود بوده و تحت كشيدگي ناهمگن از تحت تمام جهات قراردارد. اين كشيدگي فركانس ارتعاشي خاصي را به صداي حاصل از ضربه مي دهد . كوك صدا در تمبك تابع اين كشش و عملكرد محفظه داخلي كاسه تمبك است. در تمبك هاي زير خوان( مثلا با كوك MI)  كوك تمبك وابستگي بسياري به سومين مود ارتعاشي دارد در حاليكه اين وابستگي در تمبك هاي بم خوان ( مثلا با كوك LA) متفاوت است.

8-   نوازنده قادر است با گرفتن نقاط خاصي از پوست و و تغيير كشش آن ارتفاع صدا و نت حاصل از آن را تغيير دهد.

9-      نوازنده قادر است حين ضربه زدن و با گذاشتن نوك انگشت به صورت لمس ملايم پوست  در آن نقطه گره ارتعاشي ايجاد نمايد . به اين ترتيب تنها مدهاي ارتعاشي تحريك مي شوند كه در آن نقطه گره ارتعاشي دارند.

بدنه تنبك :

10-  محفظه داخلي تمبك ساختار نهايي طيف صداي تمبك را تعيين مي نمايد.

11- با حذف بدنه تمبك صدا دهي آن متفاوت مي گردد و شبيه طبل هاي قابدار مي شود. علت آن اين است كه پوست مرتعش در ساز هايي مانند دف كه نوعي طبل قاب داراست داراي الگوي طيف صوتي پوست هاي مرتعش بدون بدنه مي باشند. همين اتفاق با حذف كاسه تيمپاني نيز مشاهده مي شود.

12- عملكرد كاسه تمبك با تشديد  بخشهايي از ساختار طيف صداي تمبك مشخص مي گردد. در واقع كوك در صداي تمبك كه وابسته به مود ارتعاشي خاصي است توسط محفظه داخلي بدنه ساز تعريف مي شود.

13- بدنه تمبك با نفير انتهايي خود مانند يك تشديدگر هلمهولتزي است. بازدن ضربه به مركز پوست و بسته به كشش پوست ، حجم داخلي كاسه ، دهانه داخلي نفير متصل به كاسه و طول گردن نفير صداي بسيار بمي توليد مي گردد كه در ساختار طيف خود تقريبا به صورت يك موج سينوس خالص بم مشخص است.

14- اگر بدنه تمبك فلزي باشد همانند بدنه فلزي تيمپاني مودهاي ارتعاشي زير تر تشديد مي گردد .

                           

 

 

 

نظریات متفاوتی در ایران راجع به نام این ساز :

سازی که اینک به عنوان تمبک، تنبک یا ضرب می شناسیم، با شکل و شمایل امروزی تقریباً از دوران قاجاریه شناخته شده است. چهارده فرهنگ و لغت نامه درباره ی این ساز و نام گذاری آن مطالب نوشته اند که عبارتند از :

1- فرهنگ برهان قاطع 2- فرهنگ جهانگیری 3- فرهنگ رشیدی 4- فرهنگ آنندراج ( یک فرهنگ هندی است) 5- فرهنگ بهار عجم 6- فرهنگ معین 7- فرهنگ عمید 8- غیاث اللغات 9- لغت الفرس

10- لغت نامه دهخدا 11- فرهنگ سروری (مجمع الفرس) 12- فرهنگ نظام (یک فرهنگ هندی است) 13- فرهنگ انجمن آرای ناصری 14- فرهنگ ناظم الاطبا.

همچنین این ساز تا کنون با نامهای متعدد خوانده شده که عبارتند از :

 1- دمبر 2- تنبگ 3- تنبک 4- تنبیک 5- تنتک 6- خمبک 7- دمل 8- دمبک 9- خوراژاک 10- تمبک 11- تنبک 12- تبنگ 13-دمبرک 14- تنبوک 15- خنبک 16- خمک 17- دمبال 18- دنبک 19- خمچک 20- دمبک 21- ضرب .

در مورد نام این ساز در ایران سه نظریه وجود دارد مرحوم تهرانی در کتاب آموزش تمبک می نویسد : در مورد انتخاب کلمه تمبک این توضیح ضروری است که طنین هجای تم بیش از هجاهای دم، دن، تن و غیره (در اسامی دمبک، دنبک، تنبک و....) بازگو کننده ی صدای حاصل از اجرا در ناحیه ی مرکزی این ساز است و از طرفی چون بر طبق یکی از قواعد تلفظ زبان فارسی هرگاه حرف "ن" در کلمه قبل از "ب" واقع شود در تلفظ به "م" تبدیل می گردد. از بین کلمات مشابه نام تمبک اختیار و در این کتاب به کار برده شد. دکتر داریوش صفوت ، موسیقی شناس صاحب نظر ایران این ساز را ضرب می نامد. بهمن رجبی مولف کتاب تنبک، نگرشی به ریتم از زوایای مختلف اسم تنبک را برای این ساز انتخاب می کند و در رد معنای ضرب می نویسد: ضرب کلمه ای است عربی از نوع مصدر ، آن هم مصدر ثلاثی مجرد، توضیح اینکه مصدرهای ثلاثی مجرد، قاعده ی کلی ندارند و در اصطلاح ادباء سماعی هستند. به این معنی که معیار به کاربردنشان فقط شنیدن از متقدمین و استنباط از نثر و نظم ادباء و فصحای بزرگ و استعمال دیگران هست. و بر آنها قیاسی نمی توان کرد و به عبارت دیگر قیاسی نیستند. مصدرهای ثلاثی مجرد در عربی، دارای اوزان بسیار است و برخی از آنها که در زبان فارسی وجود دارد عبارتند از وزنهایی مانند ضرب، صدق، طب، شغل و امثال آن، کلمه ضرب دارای معانی متعددی است مانند : زدن، مثل و شکل، نوع و صنف از چیزی، چست و چابک، باران سبک و نیز نام یکی از چهار عمل اصلی در علم حساب، اینک با درنظر گرفتن معانی مختلف ضرب اگر بخواهیم در توجیه نام گذاری این ساز این طور استدلال کنیم که : چون عمل زدن روی ساز مزبور انجام می گیرد و به تعبیر دیگر نظر به اینکه آن را می زنند به آن ضرب گفته اند، آن گاه بلافاصله این پرسش مطرح می شود که : مگر سه تار را که آن هم یک ساز ملی است نمی زنند؟ مگر کمانچه و سنتور و تار و فیچک و نی و دیگر سازهای ملی را نمی زنند؟ در حالی که حق این است که بگوییم: این ساز یکی از آلات موسیقی است که عمل ضرب زدن روی آن انجام می گیرد همانطور که می توان گفت : پیانو نیز یکی از آلات موسیقی است که عمل ضرب (زدن) روی آن انجام می گیرد و سنتور نیز 000 پس چرا کلمه ضرب منحصراً باید روی این ساز گذارده شود؟ همچنین نظریات متفاوت درباره ی نام گذاری نواحی روی پوست تنبک وجود دارد. دکتر داریوش صفوت فضای روی پوست را به دو قسمت تقسیم می کند و می نویسد : در روی پوست ضرب دو ناحیه بیشتر وجود ندارد، وسط پوست و کناره ی آن صدایی که از برخورد دست با کمک وسط پوست ایجاد می شود، بسیار بم و پرکشش است و بدان می ماند که کسی بگوید تم و صدایی که از برخورد نوک انگشتان به لبه ی این ساز ایجاد می گردد بسیار زیر و مقطع است مثل اینکه بگوید بک 000 از این رو هر چه انگشتان تکامل بیشتری پیدا کنند تسلط بر این وسیله بیشتر می شود. مرحوم حسین تهرانی در کتاب آموزش تنبک، نواحی روی پوست را به سه ناحیه ی مرکزی "تم" ، ناحیه ی "میانه" و ناحیه ی کناره "بک" تقسیم می کند و می نویسد : چون پوست تمبک از نظر طنین به سه ناحیه ی تقریبی تقسیم گردیده ، برای نت نویسی آن از سه خط موازی استفاده شده است که آن را می توان حامل تمبک نامید. اما بهمن رجبی مولف کتاب تنبک نگرشی به ریتم از زوایای مختلف اعتقاد دارد که تمام فضای روی پوست برای کار مناسب است و تقسیم آن به دو یا سه قسمت معنا ندارد.

++++

فعالیت های هنری

سحاب تربتی مراحل اولیه تمبک را در سال ۱۳۷۲ نزدشهاب الدین قریشی زاده ازشاگردان استاد امیرناصر افتتاح آغاز نمودودرسال۱۳۸۰به محضرامیربابک رکنی رفت ودر سال ۱۳۸۲به همراه ایشان وگروه سازهای ضربی سها چندین کنسرت در فرهنگسرای نیاوران اجرا نمود.هم چنین سحاب تربتی باگروههای بنان،اشتیاق،مضراب،قمر،همایون،نوای مخالف،لاچین،رونا،صبح سپید،امید نو،مولانا،آوازدلگشا،دل انگیزان،هاتف و...به خوانندگی احمدابراهیمی،علیرضا قربانی،سالارعقیلی وسینا سرلک همکاری داشته است.سحاب تربتی یادگیری سازکمانچه رااز سال ۱۳۷۴نزد ابراهیم نقدیان آغاز کردوسپس به محضرهادی منتظری رفت وهمچنین گروه سازهای ضربی سها،تنبک افتتاح وبیداد دل را تشکیل داد وبه عنوان سرپرست ونوازنده تنبک به اجرای برنامه پرداخت.وی همچنین جزو برگزیدگان المپیاد ریاضی ایران بوده است ومقالات متعدد علمی و هنری از جمله رابطه ریاضیات وموسیقی درنشریات مختلف ارائه داده است.همچنین وی در تهیه چندین موسیقی فیلم نیز باصداوسیما وفریبرزلاچینی همکاری مستمرداردوتا کنون آهنگسازی چند تئاترکودک با همکاری مهدی مهدی آبادی و پرستو گلستانی را نیز به عهده داشته است.درحال حاضردردواثرتنهاتومیمانی باصدای علیرضاافتخاری وراه و ماه به خوانندگی سیناسرلک به عنوان نوازنده تنبک وکمانچه همکاری داشته است.سحاب تربتی درجشنواره های مختلف هنری از جمله موسیقی(فجر،جوان،تکنوازان وبداهه نوازان)چندین سال متوالی وهمچنین درجشنواره نقاشی نیزحائزرتبه برترگردیده است.سحاب تربتی ازبدوتشکیل گروه مستان به خوانندگی همای با این گروه همکاری داشته وکنسرتهای متعددی درایران ودرسال2009درایالتهای مختلف آمریکا،کاناداواروپابه همراه گروه مستان اجرا کرده است که این کنسرتها درتور2010نیزادامه خواهد داشت.سحاب تربتی موسسه فرهنگی هنری افتتاح رادرسال۱۳۸۰تاسیس کردوتاکنون هنرجویان زیادی رادراین موسسه تربیب نموده است.همچنین به عنوان یک کوبه ای نواز ایرانی باتنظیم قطعه اذان با صدای مرحوم رحیم موذن زاده اردبیلی و مناجات با صدای استاد محمدرضا شجریان همکاری خود راباطرح جهانی(فراخوان برای صلح جهانی ومسئولیت محیط–زیستی)اعلام داشته است.شعار اصلی این جمعیت"جنگ راتمام کنید،زمین راحفظ کنید"است.سحاب تربتی درحال حاضرمشغول تحقیق وپژوهش درموردسازهای کوبه ای می باشدوتور آموزشی خود راازسال2011در سراسرآمریکا،کانادا و اروپا آغاز می کند.

 

- ازجمله رتبه های علمی ایشان جزء برگزیدگان المپیاد ریاضی کشور .

- شرکت درجشنواره سراسری نقاشی وکسب رتبه برگزیده.

- شرکت دردومین جشنواره سراسری مطبوعات وکسب رتبه برتر.

از فعالیت های هنری ایشان می توان به ترتیب به موارد زیر اشاره کرد:

1- شرکت در پانزدهمین،شانزدهمین،هفدهمین وهجدهمین جشنواره ی بین المللی موسیقی فجروکسب رتبه برترتمبک نوازی.

2- شرکت در اولین، دومین، سومین و چهارمین جشنواره موسیقی جوان و کسب رتبه برتر تمبک نوازی.

3- شرکت در جشنواره ی موسیقی تکنوازان و کسب رتبه برتر تمبک نوازی.

4- شرکت در جشنواره ی موسیقی بداهه نوازان و کسب رتبه برتر تمبک نوازی.

5- شرکت در جشنواره ی موسیقی آوای همبستگی به سرپرستی بابک شگرفکار و کسب رتبه برتر.

6- دریافت نشان تقدیر از طرف ریاست محترم جمهوری(سازمان ملی جوانان).

7- دریافت نشان تقدیر از امیر دکتر علی نعمتی رئیس هیئت امنای محترم کانون علمی فرهنگی هنری هنرمندان کل کشور و رئیس موسیقی معاونت دفاعی تبلیغاتی فرمانده معظم کل قوا.

8- دریافت نشان تقدیر از طرف وزارت امور خارجه(دانشکده روابط بین الملل).

9- دریافت لوح تقدیر از طرف علی مرادخانی رئیس مرکز موسیقی به نشان تشکر از حضور و همکاری صمیمانه با این مرکز.

10- دریافت لوح تقدیر از طرف مرتضی کاظمی معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.

11- دریافت لوح تقدیر از استاد امیربابک رکنی والا جهت اجرای گروه سازهای ضربی سها در برنامه پوئم سمفونی انقلاب ساخت استاد محمد بیگلری پور در سالن کوثر صدا و سیما.

12- دریافت لوح تقدیر از  طرف آقای برزین ریاست محترم امور فرهنگی وهنری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران.

13- دریافت لوح سپاس از طرف دبیر کل حزب آزادی دکتر مجید محتشمی.

14- تاسیس گروه سازهای ضربی سها.

15- همکاری با گروه ها : گام، لاچین، بیداد دل، همایون، مولانا، آوازدلگشا، خوش آواز، مستان، قمر، صبح سپید، رونا، بنان و...

16- همکاری صمیمانه با استاد فریبرز لاچینی جهت تهیه موسیقی فیلم.

17- همکاری صمیمانه جهت اجرای برنامه در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.

18- همکاری و شرکت با اساتید جهت اجرای مراسم نکوداشتها و بزرگداشتها ( استادان حسین دهلوی، اسدالله ملک، محمدعلی حدادیان، داریوش زرگری، جهانگیر ملک و ...).

19- همکاری با سازمان ملی جوانان و اجرای برنامه در:

- دانشکده روابط بین الملل با حضور مقامات ارشد وزارت امور خارجه.

- نخستین کنگره تشکل های غیر دولتی.

- سازمان تربیت بدنیدر حضور آقای مهندس مهرعلی زاده معاونت محترم رئیس جمهور.

- همکاری مداوم و مستمر با سازمان فرهنگی هنری شهرداری و فرهنگسراها.

- تجلیل از اهداکنندگان خون با حضور ریاست محترم سازمان انتقال خون در فرهنگسرای اندیشه.

- اجرای برنامه سالن حجاب جهت کمک به زلزله زدگان بم با حضور جمعی از هنرمندان.

- جشن بزرگ فطرانه در سالن هلال احمر با حضور مقامات مسئول.

- اجرای برنامه برای سازمان بهزیستی کشور(مدیریت بهزیستي منطقه شرق استان تهران).

 

 

بازگشت